අජිත් පැරකුම් ජයසිංහ
සංස්කෘතිය කාගේ ද? කලාත්මක ඒකාධිකාරය, ග්රාහකයාගේ අයිතිය සහ ‘නිදහස් සංස්කෘතියේ’ අනාගතය
මේ දිනවල ගීත රචකයන්ගේ හා තනු රචකයන්ගේ යැයි කියන සංගමයක් ආන්තික ලෙස රසිකයා පීඩාවට පත් කරන ලෙස බුද්ධිමය දේපළ නීති ක්රියාත්මක කරන්නට උත්සාහ කරමින් සිටියි. මේ ලිපිය ඒ ගැනය. ලංකාවේ සිංදු කලාවේ නිර්මාණාත්මක අයිතිය පිළිබඳ ගැටලුව එම සිංදු නිර්මාපකයන් විසින් විසඳා ගත යුතු එකකි. සිංදු ලියන්නන්ට හා තනු නිර්මාපකයන්ට එය මුලින්ම කරන අවස්ථාවේම එම අයිතිය සම්බන්ධ මුදල අය කර එම අයිතිය පසුව එය විකුණන ප්රධාන වෙළෙන්දා වන ගායකයාගෙන් ගානක් කපා ගත හැකිය. දැනටත් මෙය සිදු කෙරේ. එහෙමත් නැතිනම් ගායකයා සිංදුව විකුණන වෙලාවට ගාන කපා ගත යුතුය. ප්රශ්න වෙනත් වෙළෙන්දන් අනවසරයෙන් සිංදු විකුණන එක නම්, ඒක ඒ ඒ වෙළෙන්දන් සමග බලා ගත යුතුය. ජනතාව සිංදු කියන එක, සිංදු අහන එක හා සිංදුවලට නටන, අප්පුඩි ගහන, ඒ ගැන කතා කරන, ඒ කෑලි ත්රීවීල් පිටුපස ලියන ආදී වූ සංස්කෘතික භාවිතවලට වැට බැඳීමට බුද්ධිමය දේපළ අයිතිය ආන්තික ලෙස භාවිත කිරීමට විරෝධය පළ කිරීම මෙම ලිපියෙහි අරමුණයි.
එසේම අතිශය මානව හිතවාදීන් හදවතේ කලාකරුවන් වන, අරගල සඳහා ගෝල්ෆේස් එහෙමත් එන කලාකරුවන් ධනේශ්වර කොල්ලකාරී කොපිරයිට් නීති ඒ හැටියෙන්ම වැළඳගෙන රසිකයා සූරාකෑම සඳහා ඒවා භාවිතා කිරීම නො කළ යුතු දෙයක් බව අපේ අදහසයි.
කලා කෘතියක් නිර්මාණය කරන පුද්ගලයාට එම නිර්මාණය සම්බන්ධයෙන් යම් අයිතිවාසිකම් තිබිය යුතුය යන අදහස නූතන සමාජය තුළ පුළුල්ව පිළිගැනේ. කවියකුගේ කවියක් වෙනත් අයකු විසින් තම නමින් පළ කිරීම, සංගීතඥයකුගේ ගීතයක් අවසරයකින් තොරව වාණිජ ලෙස පිටපත් කිරීම හෝ චිත්ර ශිල්පියකුගේ කෘතියක් වෙනත් අයකු තම නිර්මාණයක් ලෙස ඉදිරිපත් කිරීම වැළැක්වීම අත්යවශ්යය. කර්තෘ හිමිකම (Copyright) යනු එවැනි නිර්මාණකරුවන්ට සිය මුල් කෘතියේ භාවිතය, බෙදාහැරීම සහ ප්රතිනිෂ්පාදනය පාලනය කිරීම සඳහා නීතියෙන් ලබා දෙන සුවිශේෂී අයිතියකි. එහෙත්, මෙම නීතිමය රාමුවෙන් ඔබ්බට ගොස්, “මම මෙය නිර්මාණය කළෙමි” යන්නෙන් “මෙහි අඩංගු සංස්කෘතිය, භාෂාව, අදහස්, සංකල්ප සහ සමාජ මතකය ද මගේ පෞද්ගලික දේපළය” යන අන්තවාදී නිගමනයකට පැමිණීම බරපතළ ඛේදවාචකයකි. මෙම ලිපියෙන් අප විමර්ශනය කරන්නේ කලාත්මක කර්තෘ අයිතිය, ග්රාහකයාගේ අයිතිවාසිකම් සහ අනාගත නිර්මාණශීලීත්වය සුරැකීම වෙනුවෙන් පෙනී සිටින ‘නිදහස් සංස්කෘතියක’ (Free Culture) අවශ්යතාවයි.
කලාත්මක නිර්මාණය සහ ග්රාහකයාගේ අයිතිය: දාර්ශනික කියවීමක්
කලා කෘතියක් යනු හුදෙක් නිර්මාණකරුවාගේ පමණක් පෞද්ගලික දේපළක් නොවේ; එය රසිකයාගෙන් තොරව පැවතිය නො හැක්කකි. කලාත්මක ප්රකාශනයක් සම්පූර්ණ වන්නේ එය කියවන, අසන හෝ නරඹන ප්රතිග්රාහකයාගේ මානසික දායකත්වය ද සමඟිනි. ප්රංශ දාර්ශනික රෝලන්ඩ් බාත් (Roland Barthes) සිය “කතුවරයාගේ මරණය” (The Death of the Author) නමැති සුප්රකට රචනාවෙන් පෙන්වා දුන් පරිදි, කෘතියක සැබෑ අරුත උපදින්නේ එය කියවන පාඨකයාගේ මනස තුළය. එබැවින්, පරිශීලකයන්ගේ සාමාන්ය භාවිත සහ රසවිඳීමේ රටා පවා සීමා කරන අන්තවාදී කර්තෘ හිමිකම් නීති, මානවයාගේ නිදහස් චින්තනය, පරිකල්පනය සහ අදහස් ප්රකාශ කිරීමේ නිදහසට එල්ල කරන බරපතළ තර්ජනයකි.
නීතිය මගින් කතුවරයාට යම් සීමිත බලයක් ලබා දුන්න ද, අන්තවාදී ලෙස එය භෞතික දේපළක් මෙන් පාලනය කිරීමට යාම නිර්මාණශීලීත්වයේ මූලික හරයටම පටහැනිය. උදාහරණයක් ලෙස, ගීතයක් වැනි කලා නිර්මාණයක කර්තෘ අයිතිය ඉතා සංකීර්ණය. එහි පද රචනයට හා තනුවට (Musical Composition) අදාළව එක් අයිතියකුත්, එහි ශ්රව්ය පටිගත කිරීමට (Sound Recording/Master) අදාළව තවත් අයිතියකුත් ලෙස හිමිකම් දෙකක් පවතී. මෙවැනි සංකීර්ණ නීතිමය රාමු තුළ ග්රාහකයාට සිය පෞද්ගලික රසවිඳීම හෝ විචාරය සඳහා කලා කෘතියක් යොදා ගැනීමේදී අතිමහත් බාධාවලට මුහුණ දීමට සිදු වේ. කලාව යනු සමාජ සංවාදයක් නම්, එම සංවාදයේ එක් පාර්ශ්වයක් වන ග්රාහකයාගේ කට බැඳ දැමීමට කර්තෘ හිමිකම් නීතිවලට ඉඩ දිය නො හැක.
සංස්කෘතික පොදු සම්පත් (Cultural Commons) සහ සමාජවාදී ප්රවේශය
කිසිදු කලාකරුවකු ශුන්යයෙන් (in a vacuum) නිර්මාණ බිහි කරන්නේ නැත. කවියාට භාෂාවත්, සංගීතඥයාට ස්වර රටාත්, චිත්ර ශිල්පියාට දෘශ්ය සංකේතත්, නවකතාකරුවාට පැරණි කතා රටාවනුත් ලැබෙන්නේ පරම්පරා ගණනාවක් පුරා ගොඩනැඟුණු “සංස්කෘතික පොදු සම්පත්” (Cultural Commons) තුළිනි. සමාජවාදී මූලධර්මවලට අනුව, මෙලෙස සමස්ත සමාජය විසින් ගොඩනඟන ලද සම්පත් උපයෝගී කරගෙන නිපදවන කලා කෘති මත පරම අයිතියක් ඉල්ලා සිටීම අසාධාරණයකි.
- ග්රාහකයාගේ නෛතික අයිතිය: දේශීය හා ජාත්යන්තර කර්තෘ හිමිකම් නීති මගින් නිර්මාණකරුවාට පමණක් අසීමිත ඒකාධිකාරයක් ලබා දීම වෙනුවට, ග්රාහකයාගේ සංස්කෘතික අයිතිය සහ දායකත්වය ද නෛතිකව පිළිගත යුතුය.
- සමාජ අත්දැකීම් පෞද්ගලීකරණය කළ නො හැක: උදාහරණයක් ලෙස, සිංහල ගීතයක “මිදුල” වැනි පොදු වචනයක් සලකා බලමු. මිදුල යනු සිංහල සංස්කෘතික නිර්මාණයකි. රූකාන්ත ගුණතිලක ගායනා කරන, අජන්තා රණසිංහ ලියූ ගීයක මෙම පද තිබේ:
ඊයේ නොදුටුව ලස්සන ලෝකය අද කොයින් හෝ හෙමිහිට ඇවිදින් මිදුල දිගේ මට තුරුළු වෙනවා ජීවිතේ සුන්දර ද මෙතරම්…
- ගීත රචකයා එම වචනය නව කාව්යමය සන්දර්භයකට ගෙන ඒම ඔහුගේ දායකත්වය වුව ද, ඊට පසුබිම් වූ සමාජ මතකය සමස්ත සමාජයටම අයත්ය.
- ප්රතිලාභ සමාජගත වීම: කලා කෘතියක නියම වටිනාකම තීරණය වන්නේ එය භුක්ති විඳින සමාජය මත බැවින්, එම සංස්කෘතික ප්රතිලාභය සීමාවකින් තොරව සමාජයට ද ගලා යා යුතුය.
ස්වාභාවික සම්පත් සහ සංස්කෘතික උරුම කිසි විටෙකත් පෞද්ගලික දේපළක් ලෙස ප්රකාශ කළ නො හැකිය. ඛනිජ, වෘක්ෂලතා හෝ භූ දර්ශන වැනි ස්වභාවික සම්පත් සඳහා මනුෂ්ය කර්තෘත්වයක් නොමැති සේම, පුරාණ ජනකතා, ජනකලා, ඓතිහාසික මතකය හෝ පාරම්පරික දැනුම ද අයිති වන්නේ පොදු වසමටය (Public Domain). ශ්රී ලංකාවේ 2003 අංක 36 දරන බුද්ධිමය දේපළ පනත මගින් ද අදහස්, සංකල්ප, මූලධර්ම සහ ජනප්රවාද ප්රකාශන කර්තෘ හිමිකම්වලින් නිදහස් කර ඇත්තේ මෙම යථාර්ථය නෛතිකව පිළිගන්නා බැවිනි.
ලෝරන්ස් ලෙසිග් සහ ‘අවසරයේ සංස්කෘතිය’ (Permission Culture)
නව නිර්මාණ බිහි වීමේ ක්රියාවලිය අතිශය සාර්ථකව විග්රහ කළ ඇමරිකානු නීති විද්යාඥ ලෝරන්ස් ලෙසිග් (Lawrence Lessig) සිය Free Culture කෘතියෙන් පෙන්වා දෙන්නේ, සෑම නව නිර්මාණයක්ම අතීත සංස්කෘතිය මත ගොඩනැඟෙන බවයි. එහෙත් වර්තමාන දැඩි කර්තෘ හිමිකම් නීති හේතුවෙන් අප අද ජීවත් වන්නේ “අවසරයේ සංස්කෘතියක්” (Permission culture) තුළය.
අන් අයගේ කෘතිවලින් අදහස් ලබා ගැනීමට හෝ ඒවා නවමු ආකාරයකින් ප්රතිනිර්මාණය (remix) කිරීමට පෙර සෑම විටම නීතිමය අවසරයක් පැතිය යුතු සමාජයක් නිර්මාණය වීම, සාමාන්ය ජනතාවගේ සහ නව පරපුරේ නිර්මාණශීලීත්වය දැඩි ලෙස සීමා කරයි. යෞවනයකුට පැරණි චිත්රපටයක තත්පර කිහිපයක දර්ශනයක් භාවිත කර සමාජ විවේචන වීඩියෝවක් (Video Essay) නිර්මාණය කිරීමට අවශ්ය වූ විට, ඔහු විශාල සමාගමක නීතිඥයන්ගෙන් අවසර ගත යුතු නම්, එම කලාත්මක ප්රකාශනය කිසිදා බිහි වන්නේ නැත.
ලෙසිග් පෙන්වා දෙන පරිදි, මෙහිදී මූලික වෙනසක් වටහා ගත යුතුය. අනුන්ගේ කෘති වාණිජ වශයෙන් කොල්ල කෑම හෙවත් ‘Piracy’ යනු කිසිසේත්ම අනුමත කළ නො හැකි වරදකි. එහෙත්, පවතින සංස්කෘතික ද්රව්යයක් නව අදහසක්, නව විවේචනයක් හෝ නව කලාත්මක ප්රකාශනයක් සඳහා පරිවර්තනය කිරීම (Remixing / Transformation) යනු නව නිර්මාණශීලීත්වයේම දිගුවකි. ‘නිදහස් සංස්කෘතියක්’ යනු කොල්ල කෑම අනුමත කිරීමක් නොව, අනාගත පරපුරේ නිර්මාණශීලීත්වය සඳහා නිදහස් අවකාශයක් (Permission-free creativity) සහතික කිරීමකි.
සාධාරණ භාවිතය (Fair Use) සහ නීතියේ තුලනය
කර්තෘ අයිතිය යනු පරම සංකල්පයක් (Absolute concept) නො වන බව අප තරයේ අවධාරණය කළ යුතුය. එය භෞතික දේපළ අයිතියක් මෙන් සදාකාලික නොවේ. එය නිර්මාණකරුවා සහ මහජනතාව අතර ඇති කරගත් සමාජ සම්මුතියකි. නව සොයා ගැනීම් සහ කලා කෘති බිහි කිරීම දිරිගැන්වීම සඳහා කතුවරයාට තාවකාලික ඒකාධිකාරයක් ලබා දෙන නීතිය, එම නිර්මාණය මගින් සමාජය පොහොසත් කිරීමේ අරමුණින් ඊට සීමා ද පනවා ඇත.
‘සාධාරණ භාවිතය’ (Fair Use) යනු එම සීමාවලින් ප්රධානතම එකකි. විවේචනය, පුවත් වාර්තාකරණය, අධ්යාපනය, පර්යේෂණ සහ උපහාසය (Parody) වැනි කාරණා සඳහා කර්තෘගේ අවසරයකින් තොරව නිර්මාණයක් භාවිත කිරීමට ග්රාහකයාට නීතියෙන්ම අයිතියක් ඇත. එහෙත් අද වන විට බහුජාතික සමාගම් සහ ආයතනික ධනවාදය කර්තෘ අයිතිය අවි ආයුධයක් (Weaponization of copyright) බවට පත් කරගෙන ඇත. මේ හේතුවෙන් සාධාරණ භාවිතයේ සීමා පවා දැඩි තර්ජනයකට ලක්ව තිබේ. විශේෂයෙන් කෘත්රිම බුද්ධිය (AI) මගින් ජනනය කරන කලා කෘති සම්බන්ධයෙන් අද පවතින සංකීර්ණ නීතිමය වාද විවාද මගින් ද පෙනී යන්නේ, මෙම සාම්ප්රදායික කර්තෘ අයිති රාමුව නවීන තාක්ෂණය හමුවේ යල් පැන ගොස් ඇති බවයි.
තාවකාලික වැටක් මිස සදාකාලික පවුරක් නොවේ
අද අප “මුල් නිර්මාණය” (Original work) ලෙස හඳුන්වන බොහෝ කලා කෘති, හෙට තවත් කෙනකුගේ නිර්මාණයට අමුද්රව්ය වේ. නිර්මාණකරුවාගේ අයිතිය සහ නිර්මාණශීලී නිදහස යනු එකිනෙකට විරුද්ධ අරමුණු දෙකක් නොවේ. කර්තෘ අයිතිය යනු කලාකරුවාගේ ආර්ථික සුරක්ෂිතතාව වෙනුවෙන් සමාජය විසින් ලබා දෙන තාවකාලික වරප්රසාදයක් පමණක් විය යුතුය. නිර්මාපකයකුගේ ජීවිත කාලය සහ ඉන්පසු වසර 70ක් වැනි කාලයකින් පසු කෘතියක් ‘පොදු වසමට’ (Public Domain) මුදා හැරෙන්නේ එබැවිනි.
එය සංස්කෘතිය වටා බඳින සදාකාලික පවුරක් බවට පත් වුවහොත්, අනාගත කලාකරුවන්ට නව නිර්මාණකරණයේ යෙදීමට අවශ්ය අමුද්රව්ය අහිමි වී යයි. කර්තෘ අයිතිය යනු, අවශ්ය තරම් දුරට පමණක් නිර්මාණකරුවා ආරක්ෂා කරන තාවකාලික වැටක් විය යුතුය. වැටෙන් එපිට තිබිය යුත්තේ—භාෂාව, අදහස්, ඉතිහාසය, ජන මතකය, සම්ප්රදාය සහ අනාගත නිර්මාණශීලීත්වය සඳහා වූ විවෘත අවකාශයයි.
නිර්මාණකරුවාගේ ශ්රමය සහ ආර්ථික අයිතිය අනිවාර්යයෙන්ම ආරක්ෂා කළ යුතුය. එහෙත්, භාෂාව, ඉතිහාසය සහ ජන මතකය කිසිදු තනි පුද්ගලයකුට අයිති කර ගැනීමට ඉඩ නොදී නිදහස්ව තබා ගැනීමෙන් පමණක් සැබෑ කලාත්මක නිදහස ආරක්ෂා කර ගත හැකිය. අප අද අසන ප්රශ්නය විය යුත්තේ “මෙම කෘතිය කාගේ ද?” යන්න පමණක් නොවේ; “මෙම කෘතිය සහ එහි සංස්කෘතික අගය අප අනාගත පරපුර කරා රැගෙන යන්නේ කෙසේ ද?” යන්නයි. නිර්මාණශීලීත්වය ආරක්ෂා කිරීමට නම්, අප සංස්කෘතිය නිදහස්ව තබා ගත යුතුය.
