අජිත් පැරකුම් ජයසිංහ, Praja.lk
කළු ගං කොමළියටත් මහ සමුදුරටත් මැදිව, ගාලු පාර අසබඩ අහස් කුස සිපගනිමින් විරාජමානව වැඩ හිඳින කළුතර චෛත්‍ය රාජයාණන් වහන්සේ මෙරට බෞද්ධ පුනරුදයේ මෙන්ම නූතන ඉංජිනේරු තාක්ෂණයේ ද අසමසම සංකේතයකි. මෙම ලෝප්‍රකට පුණ්‍ය භූමිය වර්තමාන ශ්‍රී විභූතිය කරා ඔසවා තැබීමේ පුරෝගාමී නියමුවාණන් වූයේ ශ්‍රීමත් සිරිල් ද සොයිසා මහතාය. පාසල් අවධියේදී ඉතා දක්ෂ පන්දු රකින්නකු ලෙස ක්‍රීඩා පිටියේ නමක් දිනා සිටි එතුමාගේ කීර්තිය පාසල් හැරයාමෙන් පසුවත් වසර ගණනාවක් ප්‍රකටව පැවතුණි. පසුව නීතිය හැදෑරීමට යොමු වූ ඔහු 1920 වසරේදී බලපිටිය අධිකරණය හමුවේ නීතිඥයකු ලෙස සිය වෘත්තීය ජීවිතය අරඹා, 1926 වසරේ සිට කළුතර අධිකරණයේ නීතිඥයකු වශයෙන් සේවයට එක් විය.
කළුතර බෝධීන් වහන්සේලාගේ ඓතිහාසික උරුමය
කළුතර අධිකරණයේ සේවය කරන සමයේ සිරිල් ද සොයිසා මහතාගේ නෙත ගැටුණු සුවිශේෂී දසුනක් වූයේ කළුතර ගඟ අසබඩ දුම්රිය මාර්ගයටත්, ගාලු පාරටත් මැදිව පිහිටි බෝධීන් වහන්සේය. එයට නුදුරින් පිහිටි කඳු ගැටයක් මත තවත් පෞරාණික බෝ රුකක් පිහිටා තිබුණි. එවකට කළුතර දිසාව භාරව සිටි ඉංග්‍රීසි ජාතික ඒජන්තවරයාගේ නිල නිවස එම කඳු ගැටය මත ගොඩනංවා තිබූ බැවින් කිසිදු බැතිමතෙකුට ඒ අසලට පිවිසීමට අවකාශ නොලැබුණි.
ඓතිහාසික තොරතුරුවලට අනුව, සංඝමිත්තා මහරහත් මෙහෙණින් වහන්සේ දඹදිව සිට වැඩමවාගෙන පැමිණි ජය ශ්‍රී මහා බෝධි ශාඛාව රෝපණය කළ දිනයේ පැන නැඟුණු අෂ්ඨඵල බෝධීන් වහන්සේලාගෙන් එදිනම හටගත් බෝධි අංකුර තිස් දෙක ‘දෙතිස්ඵල බෝධීන් වහන්සේලා’ ලෙස හැඳින්වේ. එම දෙතිස්ඵල බෝධි අංකුර අතුරින් තුන්වන බෝධිය රෝපණය කරන ලද්දේ එදා ‘මහා ජල්ලික ග්‍රාම’ හෙවත් ‘කෙවුල්ගම’ ලෙසත්, පසුව ‘වේලාපුර’ ලෙසත් හැඳින්වුණු වර්තමාන කළුතර ප්‍රදේශයේය. ගාලු පාර අසල පහළ මළුවේ පිහිටි කළුතර බෝධියට ඉහළින් වූ කඳු ගැටයේ වැඩ වෙසෙන බෝධීන් වහන්සේ එම දෙතිස්ඵල බෝධීන් වහන්සේලාට අයත් තුන්වැනි බෝධියයි.
යටත්විජිත බාධක මැද පුණ්‍ය භූමිය නිදහස් කර ගැනීම
දිනපතාම කළුතර බෝධිය වන්දනා කර දවසේ කටයුතු ආරම්භ කිරීම පුරුද්දක් කරගත් තරුණ නීතිඥ සිරිල් ද සොයිසා මහතා, මෙම ඓතිහාසික බිම ලෝප්‍රකට බෞද්ධ සිද්ධස්ථානයක් බවට පත් කිරීමට අදිටන් කර ගත්තේය. එවකට මෙරට පාලනය කළ බ්‍රිතාන්‍ය අධිරාජ්‍යයේ ඉංග්‍රීසි ජාතික පාලක නිලධාරීන්ගෙන් එල්ල වූ විවිධ බාධක නොසලකා හරිමින් කටයුතු කළ එතුමා, පසුව උඩමළුව පිහිටි ඉඩම ද ඔවුන්ගෙන් නිදහස් කර ගැනීමට සමත් විය.
වර්තමානයේ වටදාගෙය සහිත චෛත්‍යය පිහිටි එම ස්ථානයේ මුලින්ම විශාල බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් ඉදිකිරීමට සිරිල් ද සොයිසා මහතා අදහස් කර සිටියේය. එහෙත් මේ අතරතුර මොරටු ගඟ අසබඩ ද හිටි බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් තැනවීම ආරම්භ වීම නිසා, කළු ගඟ අසබඩ තවත් බුද්ධ ප්‍රතිමාවක් ඉදිකිරීම සුදුසු නොවන බව කල්පනා කළ එතුමා ඒ වෙනුවට අතිවිශාල දාගැබක් නිර්මාණය කිරීමට ඉටා ගත්තේය.
භූ විෂමතා අභියෝගය සහ ඉංජිනේරු ඒ.එන්. කුලසිංහයන්ගේ විශ්මිත සැලැස්ම
උඩමළුව පිහිටි කඳු ගැටය මත විශාල දාගැබක් ගඩොලින් නිර්මාණය කළහොත් එම ස්ථානයේ පවතින භූ විෂමතාවට එය ඔරොත්තු නොදෙන බව එවකට සිටි ඉංජිනේරුවරුන්ගේ මතය විය. එක් පසෙකින් කළු ගඟ ඉවුරත්, අනෙක් පසින් මහ සමුදුරත් පිහිටා තිබීම මෙන්ම, ඒ අසලින්ම දිවෙන දුම්රිය මාර්ගයේ සහ ගාලු පාරේ ගමන් කරන දුම්රිය හා රථවාහන හේතුවෙන් පොළොව නිරන්තර කම්පනයට පත්වීම නිසා දැවැන්ත ගඩොල් නිර්මාණයක් නිබඳව අනතුරට ලක්වන බව ඉංජිනේරුවෝ පෙන්වා දුන්හ. ඔවුන්ගේ උපදෙස වූයේ සාමාන්‍ය ප්‍රමාණයේ කුඩා දාගැබක් එහි ඉදිකරන ලෙසයි.
එම යෝජනාවට එකඟ නොවූ සිරිල් ද සොයිසා මහතා, සිය උදාර අදහස ඉටුකර ගැනීම සඳහා මෙරට පමණක් නොව ලෝකයේම ප්‍රසාදයට පත් කොන්ක්‍රීට් විශේෂඥ ඉංජිනේරු ඒ.එන්. කුලසිංහ මහතා කළුතරට ගෙන්වා ගත්තේය. සිය සංකල්පයත්, අනෙකුත් ඉංජිනේරුවන් මතු කළ අවදානමත් පිළිබඳව සොයිසා මහතා කළ පැහැදිලි කිරීමට සවන් දුන් කුලසිංහ මහතා, පිටතින් විශාල දාගැබක් ලෙස පෙනෙන සහ ඇතුළතින් කුඩා දාගැබක් ඉදිවන අයුරින්, ඇතුළත හිස් වූ නිර්මාණයක් ලෙස මෙම දාගැබ ඉදිකළ හැකි බව ප්‍රකාශ කළේය.
පොල්කටුවෙන් සහ ගිනි පෙට්ටියෙන් පැහැදිලි කළ ලොව පළමු හිස් දාගැබ
ඇතුළත හිස් වූ එවන් දාගැබක් ලෝකයේ කොතැනක හෝ ඉදිවී නොතිබූ බැවින් මුලදී සිරිල් ද සොයිසා මහතාට මෙම සංකල්පය වටහා ගැනීම අපහසු විය. සතියකින් එය පැහැදිලි කර දෙන බවට පොරොන්දු වූ කුලසිංහ මහතා, සතියකට පසු යළි කළුතරට පැමිණියේ හොඳින් මේරූ, ඔප දමන ලද තරමක් විශාල පොල්කටුවක් සහ ගිනි පෙට්ටියක් රැගෙනය. සිරිල් ද සොයිසා මහතාගේ මේසය මත පොල්කටුව මුනින් අතට නවා, එහි මුදුනේ ගිනි පෙට්ටිය තැබූ කුලසිංහ මහතා සිය අපූර්ව නිර්මාණය මෙසේ විස්තර කළේය:
පිටත ව්‍යුහය: පිටතට පෙනෙන විශාල දාගැබ පොල්කටුවක් මෙන් ඇතුළත හිස්ව, සැහැල්ලු එහෙත් ශක්තිමත් කොන්ක්‍රීට් තාක්ෂණයෙන් නිමවනු ලබයි.
අභ්‍යන්තර දාගැබ: ප්‍රධාන වටදාගෙය තුළ පිහිටන කුඩා දාගැබ ගඩොලින් ඉදිකරනු ලබයි.
හතරැස් කොටුව සහ කොත් කැරැල්ල: පොල්කටුව මත තැබූ ගිනි පෙට්ටිය මෙන් හතරැස් කොටුව සහ කොත් කැරැල්ල කණුවක් ආකාරයෙන් ඉහළට බඳින අතර, ඈත මුහුදේ යාත්‍රා කරන නැව්වලට පවා මෙම කොත් කැරැල්ල දිස්වනු ඇත.
කල්පැවැත්ම: ඇතුළත හිස් ව්‍යුහයක් බැවින් මෙම දාගැබ පොළොවට අධික බරක් එක් නොකරන අතර, නිසි නඩත්තුවක් පවතින්නේ නම් වසර දහස් ගණනක් වුවද නිරුපද්‍රිතව පවතිනු ඇත.
මෙම පැහැදිලි කිරීමෙන් පස්වනක් ප්‍රීතියට පත් සිරිල් ද සොයිසා මහතා වහාම දාගැබ් වහන්සේගේ නිර්මාණ කටයුතු ආරම්භ කළේය.
ඉදිකිරීම් නිමවා සෑ රදුන් සැදැහැවතුන් වෙනුවෙන් විවෘත කිරීම
1964 වසරේදී මුල්ගල් තබා ආරම්භ කරන ලද මෙම අසමසම ඉදිකිරීම, කළුතර බෝධි භාරකාර මණ්ඩලයේ මූලිකත්වයෙන් වසර දහයක පමණ අඛණ්ඩ කැපවීමකින් පසුව 1974 වසරේ මුල් භාගයේදී සාර්ථකව නිමාවට පත් විය. ලොව ඇතුළත හිස්ව ඉදිකළ ප්‍රථම සහ එකම කොන්ක්‍රීට් වටදාගෙය සහිත මහා සෑ රදුන්ගේ ධාතු නිධානෝත්සවය සහ කොත් වහන්සේ නිරාවරණය කරමින් බැතිමතුන්ගේ වන්දනාමානය සඳහා නිල වශයෙන් විවෘත කිරීම 1974 ජනවාරි මස 28 වන දින මහා සංඝරත්නයේ සෙත් පිරිත් සජ්ඣායනා මධ්‍යයේ සහ දහස් සංඛ්‍යාත සැදැහැවතුන්ගේ සහභාගීත්වයෙන් අති උත්කර්ෂවත් අන්දමින් සිදු කෙරිණි. ඉංජිනේරු කුලසිංහ මහතාගේ සැලැස්මට අනුවම නිමවූ මෙම විශාල සෑ ගර්භය මධ්‍යයේ සර්වඥ ධාතූන් වහන්සේලා තැන්පත් කළ කුඩා දාගැබ් වහන්සේ නමක් ඉදිකර ඇති අතර, ඇතුළත වෘත්තාකාර බිත්තිය බුද්ධ චරිතයේ සහ ජාතක කතාවල සුවිශේෂී අවස්ථා නිරූපණය කෙරෙන මනරම් සිතුවම්වලින් අලංකාර කර තිබේ. එකවර සැදැහැවතුන් සිය ගණනකට සෑ ගර්භය තුළට පිවිස නිවී සැනසිල්ලේ බුද්ධ වන්දනාවේ සහ භාවනාවේ නිරත විය හැකි ලෙස මෙම ස්ථූපය විවෘත වීම මෙරට බෞද්ධ වංශකතාවේ නව පිටුවක් පෙරළීමක් විය. 1978 වසරේදී සිය දිවි ගමන නිමා කිරීමට පෙර, තමන් දුටු ඒ උතුම් සිහිනය සැබෑවක් වී ඈත මහ සමුදුරට පවා දිස්වන සේ කළුතර මහා සෑ රදුන් විරාජමානව වැඩ සිටින අයුරු සියැසින් දැක බලා ගැනීමේ දුර්ලභ භාග්‍යය ද ශ්‍රීමත් සිරිල් ද සොයිසා මහතාට උදා විය.
අධිරාජ්‍යවාදී බාධක මෙන්ම ස්වාභාවික හා තාක්ෂණික අභියෝග ඉදිරියේ නොසැලුණු සිරිල් ද සොයිසා මහතාගේ නොපසුබට උත්සාහයත්, ඉංජිනේරු ඒ.එන්. කුලසිංහ මහතාගේ විශිෂ්ට නිර්මාණශීලීත්වයත් නිසා අදටත් ලක්ෂ සංඛ්‍යාත සැදැහැවතුන්ගේ වන්දනාමානයට පාත්‍ර වන කළුතර බෝධි පරිශ්‍රය සහ මහා සෑ රදුන් ජාතියට දායාද විය.
