අජිත් පැරකුම් ජයසිංහ
ගුවන් සේවා ඉතිහාසයේ දැවැන්තම සහ වඩාත්ම සංවිධානාත්මක ආයතනික දූෂණ වංචාවක් ලෙස සැලකෙන එයාර්බස් (Airbus SE) අල්ලස් ගනුදෙනුව, 2020 ජනවාරි මාසයේදී ලොව පුරා මහත් ආන්දෝලනයකට තුඩු දුන්නේය. ලොව ප්රමුඛතම ගුවන් යානා නිෂ්පාදකයකු වන යුරෝපීය එයාර්බස් සමාගම, සිය ගුවන් යානා අලෙවිය ඉහළ නංවා ගැනීම සඳහා විවිධ රටවල නිලධාරීන්ට සහ තීරකයන්ට තෙවැනි පාර්ශ්වීය තැරැව්කරුවන් මාර්ගයෙන් අතිවිශාල ලෙස අල්ලස් ලබා දී ඇති බව මෙහිදී අනාවරණය විය.
මෙම අර්බුදය නිරාකරණය කර ගැනීම සඳහා එයාර්බස් සමාගම බ්රිතාන්යය, ප්රංශය සහ එක්සත් ජනපදය යන රටවල නීතිමය බලධාරීන් සමඟ අත්හිටවූ නඩු පැවරීමේ එකඟතාවකට (Deferred Prosecution Agreement – DPA) එළඹෙමින් යුරෝ බිලියන 3.6ක (ඇමරිකානු ඩොලර් බිලියන 3.9ක) වාර්තාගත ගෝලීය දඩ මුදලක් ගෙවීමට එකඟ විය.
1. DPA එකඟතාව සහ එයාර්බස් සමාගමට සිදු වූයේ කුමක් ද?
DPA (Deferred Prosecution Agreement) හෙවත් “අත්හිටවූ නඩු පැවරීමේ එකඟතාව” යනු ආයතනික අපරාධයකදී සමාගමකට එරෙහි අපරාධ නඩු පැවරීම යම් කාලසීමාවකට (Airbus නඩුවේදී වසර 3කට) අත්හිටුවන නීතිමය එකඟතාවකි. මෙහිදී සමාගම:
- වරද පිළිගෙන විමර්ශනවලට පූර්ණ සහාය ලබා දිය යුතුය.
- අධිකරණය නියම කරන දැවැන්ත මූල්ය දඩ මුදල් සහ අයථා ලාභ රාජසන්තක කිරීම් ගෙවිය යුතුය.
- තම අභ්යන්තර පාලන ව්යුහය සහ විනය පද්ධතිය දැඩි ප්රතිසංස්කරණයකට ලක් කළ යුතුය.
එයාර්බස් සමාගමට මුහුණ දීමට සිදු වූ ප්රතිසංස්කරණ සහ අධීක්ෂණය
- අපරාධ වරදකරු වීමෙන් වැළකීම: මෙම DPA එකඟතාව නිසා එයාර්බස් සමාගම අපරාධ වරදකරුවකු වීමෙන් වැළකී ගියේය. එසේ නො වූයේ නම්, රජයේ ප්රසම්පාදන සහ ආරක්ෂක කොන්ත්රාත්තු සඳහා ලොව පුරා ලංසු තැබීමේ අයිතිය සමාගමට මුළුමනින්ම අහිමි වීමට ඉඩ තිබුණි.
- AFA අධීක්ෂණය: බ්රිතාන්යය සහ අමෙරිකාව වෙනම අධීක්ෂකවරුන් පත් නො කළේ ය. ප්රංශ දූෂණ විරෝධී ඒජන්සිය (Agence Française Anticorruption – AFA) විසින් එයාර්බස් සමාගමේ සමස්ත විනය හා අනුකූලතා (compliance) පද්ධතිය වසර ගණනාවක් පුරා දැඩි විගණනයකට ලක් කරමින් ප්රතිසංස්කරණය කරන ලදි.
- තෙවැනි පාර්ශ්ව තැරැව්කරුවන් අත්හිටුවීම: ගුවන් යානා විකිණීමේදී අතරමැදියන් හෝ ව්යාජ උපදේශක සමාගම් හරහා කොමිස් මුදල් ගෙවීමේ සියලු ක්රමවේද සමාගම අභ්යන්තරයෙන් සහමුලින්ම අහෝසි කෙරිණි.
2. ප්රධාන රටවල් 3 අතර විමර්ශනය බෙදී ගිය ආකාරය
මෙම දැවැන්ත බහු-අධිකරණ බල විමර්ශනය රටවල් තුනක ප්රධාන ආයතන අතර ක්රමානුකූලව බෙදී ගියේය:
| රට සහ ආයතනය | දඩ මුදල | විමර්ශනය කළ ප්රධාන විෂය පථය |
| ප්රංශය (PNF) | යුරෝ බිලියන 2.08 | ප්රංශ ඉතිහාසයේ විශාලතම ආයතනික දඩය. මැදපෙරදිග, නැගෙනහිර ආසියාව (චීනය ඇතුළු), ලිබියාව සහ කසකස්තානය ආදී රටවල ගනුදෙනු. |
| එක්සත් රාජධානිය (SFO) | යුරෝ මිලියන 991 | 2010 බ්රිතාන්ය අල්ලස් පනතේ 7 වැනි වගන්තිය යටතේ අල්ලස් වැළැක්වීමට අපොහොසත් වීම (ශ්රී ලංකාව, මැලේසියාව, ඉන්දුනීසියාව, තායිවානය, ඝානාව). |
| එක්සත් ජනපදය (DOJ & State Dept) | ඩොලර් මිලියන 582+ | විදේශ දූෂණ විරෝධී පනත (FCPA) උල්ලංඝනය කරමින් චීන නිලධාරීන්ට අල්ලස් දීම සහ අවි ආයුධ අපනයන පාලන රෙගුලාසි (ITAR) යටතේ අතරමැදියන් ලියාපදිංචි නො කිරීම. |
3. අල්ලස් දැලට හසු වූ සෙසු රටවලට සිදු වූයේ කුමක් ද?
එයාර්බස් ලියකියවිලි හෙළිදරව් වීමෙන් පසු, අදාළ රටවල දේශීය දූෂණ විරෝධී ආයතන ස්වාධීන පරීක්ෂණ ආරම්භ කළේ ය. ඒවායේ ප්රතිඵල එකිනෙකට බෙහෙවින් වෙනස් විය:
- ඉන්දුනීසියාව (දැඩි සිරදඬුවම්): ඉන්දුනීසියානු දූෂණ විමර්ශන කොමිසම (KPK) විසින් එරට ජාතික ගුවන් සේවය වන ‘Garuda Indonesia’ සහ ‘Citilink’ ආයතනවල ඉහළ පෙළේ නිලධාරීන්ට එරෙහිව නඩු පවරන ලදි. එයාර්බස් සහ රෝල්ස් රොයිස් සමාගම්වලින් සිංගප්පූරු සමාගමක් (Connaught International) හරහා අල්ලස් ලබා ගැනීමේ වරදට ගරුඩා ගුවන් සේවයේ හිටපු ප්රධාන විධායක නිලධාරි එමිර්ස්යා සතාර්ට (Emirsyah Satar) වසර 8ක සිරදඬුවමක් සහ දැවැන්ත දඩයක් නියම විය.
- මැලේසියාව (AirAsia ප්රධානීන් නිදහස් වීම): එයාර්බස් විසින් AirAsia ප්රධානීන්ගේ ක්රීඩා කණ්ඩායමකට ඩොලර් මිලියන 50ක අනුග්රාහකත්වයක් ලබා දීම පිළිබඳව මැලේසියානු දූෂණ විරෝධී කොමිසම (MACC) විමර්ශනය කළේය. එහෙත් එම අනුග්රාහකත්වය නිසි අනුමැතිය සහිතව සිදු වූවක් බවත්, ගුවන් යානා මිල දී ගැනීමට ඉන් බලපෑමක් නො වූ බවත් තීන්දු වීම නිසා ටෝනි ෆර්නැන්ඩස් ඇතුළු විධායකයන්ට එරෙහිව අපරාධ චෝදනා ගොනු නො වී ය.
- ඝානාව (නඩුව නිල වශයෙන් වැසී යාම): ඝානාවේ හිටපු ජනාධිපති ජෝන් ඩ්රමානි මහමාගේ සහෝදරයා සම්බන්ධ කර ගනිමින් හමුදා ප්රවාහන ගුවන් යානා මිල දී ගැනීමේදී අල්ලස් දුන් බවට එල්ල වූ චෝදනාව පිළිබඳව එරට විශේෂ අභිචෝදක කාර්යාලය (OSP) විමර්ශනය කළේය. එහෙත් 2024 අගෝස්තු මාසයේදී වාර්තාවක් නිකුත් කරමින් OSP ප්රකාශ කළේ රාජ්ය නිලධාරීන්ට සෘජුව අල්ලස් දුන් බවට ප්රමාණවත් සාක්ෂි නොමැති බව ය. ඒ අනුව අදාළ සියලු ම වරෙන්තු සහ ජාත්යන්තර රතු නිවේදන (Interpol Red Notices) ඉවත් කර නඩුව අවසන් කෙරිණි.
4. ශ්රී ලංකා සන්දර්භය: ශ්රීලංකන් ගුවන් සේවය සහ ඩොලර් මිලියන ගණනක අල්ලස් දැල
බ්රිතාන්ය බරපතළ වංචා විමර්ශන කාර්යාලයේ (SFO) DPA ලේඛන මඟින් ශ්රී ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ද අතිශය බරපතළ ආයතනික දූෂණයක් අනාවරණය විය.
- ගනුදෙනුවේ ස්වභාවය: 2011 සහ 2015 අතර කාලයේදී ශ්රීලංකන් ගුවන් සේවය (Srilankan Airlines) වෙනුවෙන් A330 ගුවන් යානා 6ක්, A350 ගුවන් යානා 4ක් මිල දී ගැනීමට සහ තවත් ගුවන් යානා 4ක් බදු පදනම මත ලබා ගැනීමට නියමිතව තිබුණි.
- ව්යාජ සමාගම සහ පොරොන්දු වූ අල්ලස: මෙම ගනුදෙනුව තමන් වෙත නම්මවා ගැනීම සඳහා එයාර්බස් සමාගමේ සේවකයෝ බෲනායි රාජ්යයේ ලියාපදිංචි කරන ලද ව්යාජ සමාගමක් (straw company) සමඟ ගිවිසුම්ගත වූහ. මෙම සමාගම ශ්රීලංකන් ගුවන් සේවයේ එවකට ප්රධාන විධායක නිලධාරියා (CEO) වූ කපිල චන්ද්රසේනගේ බිරිඳගේ නමින් පවත්වා ගෙන ගිය එකකි.
- මුදල් ගලා යාම: ගුවන් යානා මිල දී ගැනීමට බලපෑම් කිරීම වෙනුවෙන් මෙම සමාගමට අමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 16.84ක මුදලක් ලබා දීමට එයාර්බස් පාර්ශ්වය එකඟ වී තිබිණි. ඉන් ඩොලර් මිලියන 2ක මුදලක් සැබවින්ම ගිණුම්ගත කර තිබිණි.
- අපනයන ණය ආයතන රැවටීම: මීට අමතරව, ගනුදෙනු සඳහා මූල්ය පහසුකම් ලබා ගැනීමේ අරමුණින් බ්රිතාන්ය අපනයන මූල්ය ආයතනය (UK Export Finance) වෙත අතරමැදියාගේ සැබෑ අනන්යතාව සහ ස්ත්රී-පුරුෂ භාවය පවා වෙනස් කරමින් අසත්ය තොරතුරු ලබා දී රවටා තිබුණි.
- දේශීය නීතිමය පියවර: 2020 ජනවාරි 31 වැනි දින DPA ලේඛන ප්රසිද්ධ වීමත් සමඟ ශ්රී ලංකාවේ අපරාධ පරීක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව (CID) විසින් විමර්ශන අරඹා කපිල චන්ද්රසේන සහ ඔහුගේ බිරිඳ අත්අඩංගුවට ගත්තේ ය. පසුව ඔවුහු ඇප මත මුදා හරින ලදහ. කෙසේ වෙතත්, අතරමැදියා වූ හිටපු ප්රධාන විධායක නිලධාරියා පසුව මිය ගියේ ය. ඔහුගේ බිරිඳ රටින් පලා ගොස් ඇති බවත් වාර්තා විය.
- ආර්ථික පාඩුව: දූෂිත ක්රියාවලියක් හරහා සිදු කළ බවට හෙළි වීම නිසා පසුකාලීනව ආණ්ඩුව විසින් A350 ගිවිසුම් අවලංගු කළේ ය. ඒ හේතුවෙන් ශ්රීලංකන් ගුවන් සේවයට සහ මහා භාණ්ඩාගාරයට ඩොලර් මිලියන ගණනක දැවැන්ත අවලංගු කිරීමේ දඩ මුදල් (cancellation penalties) ගෙවීමට සිදු විය.
- මේ වන විට මේ සම්බන්ධයෙන් හිටපු ජනාධිපතිවරයාගේ පුත්ර නාමල් රාජපක්ෂ මන්ත්රීවරයා අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත. මෙම ගනුදෙනුවේ අතරමැදි පාර්ශ්වකරුවන් ඔහුට මුදල් ලබා දුන් බවට රජය වෙනුවෙන් සාක්ෂි දීම සඳහා විමර්ශකයන් සැලසුම් කර ඇති බව වාර්තා වේ.
5. ආයතනික සහ නීතිමය පාඩම්
එයාර්බස් ගනුදෙනුව යනු නූතන ව්යාපාරික ලෝකයට ඉතා ප්රබල ආදර්ශයකි. විශේෂයෙන් බ්රිතාන්ය අල්ලස් පනතේ 7 වැනි වගන්තිය (Section 7) මඟින් හඳුන්වා දී ඇති “අල්ලස් වැළැක්වීමට අපොහොසත් වීම” (Failure to Prevent Bribery) නම් දැඩි වගකීම් සහගත (Strict Liability) වරද හමුවේ, සමාගමක අධ්යක්ෂ මණ්ඩලය අල්ලස ගැන දැන සිටියා ද නැත් ද යන්න අදාළ නොවේ. සමාගමට සම්බන්ධ කිසිදු පාර්ශ්වයක් ව්යාපාරික වාසියක් තකා අල්ලස් දී ඇත්නම්, ඊට එරෙහිව ප්රමාණවත් අභ්යන්තර ආරක්ෂණ විධිවිධාන (Adequate Procedures) තිබූ බව ඔප්පු කිරීමට නො හැකි වුවහොත් ආයතනය මුළුමනින්ම වැරදිකරු වේ.
එයාර්බස් සමාගම ස්වයං-වාර්තාකරණය (self-reporting) සහ සම්පූර්ණ සහයෝගීතාව දැක්වීම නිසා අපරාධ විනාශයකින් බේරී DPA එකඟතාවක් ලබා ගත්ත ද, ගෝලීය වශයෙන් ගෙවූ යුරෝ බිලියන 3.6ක දඩයත්, සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල ජාතික ගුවන් සේවාවලට සිදු වූ බිඳවැටීමත්, ජාත්යන්තර ව්යාපාරික ඉතිහාසයේ කිසිදා නො මැකෙන කළු පැල්ලමක් ලෙස ඉතිරි විය.
