රොහාන් සමරජීව
රාජ්ය නො වන සංවිධාන (ලියාපදිංචි කිරීම සහ අධීක්ෂණය කිරීම) පිළිබඳ නව පනත් කෙටුම්පත (L.D.-O. 6/2026) ජනතාවට කියවීමට නිකුත් කිරීම අගය කළ යුතු දෙයකි. ඒ හරහා, ප්රජාතන්ත්රවාදයට ගරු කරන සැමට මෙම ලේඛනය හොඳින් කියවා බලා එයින් අපේ සමාජයට විය හැකි බලපෑම තේරුම් ගැනීමට අවස්ථාව ලැබේ.
නමුත් මෙහි බලපෑම ඉතා බරපතළය. කිසිදු ප්රධාන වෙනසක් නො කර මෙය නීතියක් බවට පත් කළහොත්, අප මෙතෙක් භුක්ති විඳි ප්රජාතන්ත්රවාදී නිදහස විශාල ලෙස විනාශ වී යනු ඇත. මෙම පනත සකස් කර ඇත්තේ, සමාජයට යහපතක් කරන සියලුම ක්රියාකාරකම් රජයේ පාලනයට හෝ මඟපෙන්වීමට යටත් විය යුතුයි යන විශ්වාසය මතය. මෙයින් කියවෙන්නේ ලාභ ලබන ව්යාපාරික කටයුතු හැර, අන් සියලුම සමාජ කටයුතු රජය විසින්ම කළ යුතු බව හෝ රජයේ දැඩි පරීක්ෂාව යටතේ කළ යුතු බවයි.
මෙහි ඇති ප්රධානම ප්රශ්නය වන්නේ, ඇමතිවරයා විසින් පත් කරන සහ ඇමතිවරයාට වගකියන ‘නිසි බලධාරියාගේ’ පාලනය යටතට පත්වන්නේ කුමන ආයතන ද යන්නයි. ධනවාදී නො වන දේශපාලන පක්ෂයක් විසින් ආයතනයක් පාලනයට නතු කර ගැනීම සඳහා “ලාභ අරමුණු කර නො ගත්” යන්න නිර්ණායකයක් ලෙස යොදා ගැනීම පුදුමයට කරුණකි. රජය මෑතකදී කටයුතු කළ ආකාරය දෙස බැලූ විට, ලාභ ලබන ව්යාපාරික කටයුතුවලට රජය කිසිදු බලපෑමක් නො කරන බව පෙනේ. අවම වශයෙන් දැනට පවතින තත්ත්වය එයයි.
අපැහැදිලි භාෂා භාවිතය
මෙම පනතේ 2 වැනි වගන්තිය ඉතා දිගු වන අතර එය නිසි ලෙස සකස් කර ද නොමැත. පනතේ අර්ථකථන කොටස සමඟ එය කියවා බලන විට පෙනී යන්නේ, ආගමික සංවිධාන, බලපත්රලාභී බැංකු, සීමිත පොදු සමාගම්, සීමිත පෞද්ගලික සමාගම්, සමුපකාර සමිති, හවුල් ව්යාපාර, තනි පුද්ගල ව්යාපාර, පාසල් සංවර්ධන සමිති, ආදි ශිෂ්ය සංගම් සහ වෘත්තීය සමිති හැර අන් සියලුම සමාජ සේවා සහ ලාභ නො ලබන ක්රියාකාරකම් මෙම පනතේ නියාමනයට යටත් වන බවයි. දැනට තිබෙන කෙටුම්පත අනුව දේශපාලන පක්ෂ පවා මින් නිදහස් කර නොමැත. මෙය බොහෝ විට අත්වැරදීමකින් සිදු වූවා විය හැකිය.
පනතේ 2(1)(ඇ) වගන්තියේ අරමුණ ද පැහැදිලි නැත. එහි සඳහන් වන්නේ ‘ශ්රී ලංකාව තුළ කිසියම් ලාභ අරමුණු කර නො ගත් ක්රියාකාරකමක හෝ ස්වේච්ඡා සමාජ සේවා ක්රියාකාරකමක නියැළීම සඳහා විදේශීය අරමුදල් ලබන, 2007 අංක 7 දරන සමාගම් පනතේ විධිවිධාන යටතේ අදාළ පරිදි සංස්ථාපිත හෝ ලියාපදිංචි කර ඇති විදේශීය හෝ දේශීය අරමුදල් ලබන ඇපයෙන් සීමිත සමාගමක්, අක්වෙරළ සමාගමක් හෝ සංගමයක්’ නියාමනය කිරීම එහි අරමුණ බව දක්වා තිබේ. ‘විදේශීය අරමුදල් ලබන…’ යන අවසන් වැකිය ඉහත විස්තර කර ඇති සියලුම ආයතන සඳහා අදාළ වන්නේ ද? කිසිදු අරමුණක් සඳහා විදේශීය අරමුදල් ලබා නො ගන්නා, සම්පූර්ණයෙන්ම දේශීයව අරමුදල් ලබන ආයතනයක් මෙම විෂය පථයෙන් බැහැර වේ ද?
“අවශ්යතා සහිත පුද්ගලයන්, රෝගීන්, අවාසි සහගත තත්ත්වයට පත් වූ පුද්ගලයන්, අසරණ වූවන්, අනාථ වූවන් හෝ ස්වභාවික ආපදාවලින් පීඩාවට පත් වූවන් ඇතුළු මහජනතාවට සේවය කිරීම, හෝ ඔවුන්ගේ සාමාජිකයන්ගේ අවශ්යතා සපුරාලීම හෝ උද්දේශනය හෝ සම්මුතිය ගොඩනැගීම හරහා සිවිල් සමාජය ශක්තිමත් කිරීම අරමුණු කරගත්” යනුවෙන් 2(1)(උ)(iii) වගන්තියේ විස්තර කර ඇති ආයතන, විදේශීය අරමුදල් ලැබීම නො සලකා මෙම විෂය පථය යටතට ගෙන එන්නේ ද?
ලාභ අරමුණු කර නො ගත් ක්රියාකාරකම් කෙරෙහි පනත දක්වන විරෝධය 2(3) වගන්තියෙන් හොඳින්ම පැහැදිලි වේ. මෙම වගන්තියෙන් සමාගම් නිදහස් කර ඇතත්, එම සමාගම් විසින් සිදු කරන ලාභ නො ලබන ඕනෑම ක්රියාකාරකමක් ‘ව්යාපෘතියක්’ ලෙස සලකා බලධාරියාට වාර්තා කළ යුතු බව එහි දැක්වේ. මේ නිසා, ලාභ ලබන ව්යාපාර විසින් සමාජ සේවයක් ලෙස සිදු කරන ව්යාපෘති ද (Corporate Social Responsibility – CSR) බලධාරියාගේ අනවශ්ය පරීක්ෂාවට ලක් වේ. තව ද, ආගමික සංවිධාන මඟින් සිදු කරන ආගමික නො වන ක්රියාකාරකම් පවා මීට යටත් වනු ඇත.
රාජ්ය නො වන සංවිධානවලින් බලාපොරොත්තු වන්නේ කුමක් ද?
15(2)(ආ) වගන්තියට අනුව “රජයේ ප්රතිපත්තිවලට අනුගත වීම” (රජයේ ප්රතිපත්තිවලට අනුව කටයුතු කිරීම) රාජ්ය නො වන සංවිධානවල යුතුකමකි. මෙහිදී ප්රශ්න කිහිපයක් මතු වේ. මෙම ප්රතිපත්ති යනු කැබිනට් මණ්ඩලය විසින් නිල වශයෙන් අනුමත කළ ඒවා පමණක් ද? එවැනි නිල ලේඛන සොයා ගැනීම අපහසු කාර්යයකි. එහෙත්, රාජ්ය නො වන සංවිධාන අනුගත නො වූයේ කුමන ප්රතිපත්තිවලට දැයි සිදුවීමෙන් පසුව තීරණය කිරීමට නිසි බලධාරියාට ඉඩ හැරීම ඊට වඩා භයානකය. එසේම “ප්රතිපත්ති” යන වචනයට නීතිරීති ද ඇතුළත් වේ ද?
“අනුගත වීම” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ රජයට සම්පූර්ණයෙන්ම පක්ෂපාතී වීම ද? රජයේ ප්රතිපත්ති කලින් කලට වෙනස් වේ. එසේ නම්, දැනට පවතින ප්රතිපත්ති වෙනස් කරන්නැයි රජයට බලපෑම් කිරීම, රජයට අනුගත නො වීමක් ලෙස සලකනවා ද? ප්රතිපත්ති හෝ නීති වෙනස් කිරීමට බලපෑම් කිරීමේ අයිතිය ඇත්තේ ලාභ ලබන ව්යාපාරවලට, පුද්ගලයන් පස් දෙනකුට වඩා අඩු සංඛ්යාවකින් සමන්විත ලියාපදිංචි නො කළ කණ්ඩායම්වලට (2(1)(උ) වගන්තිය) සහ තනි පුද්ගලයන්ට පමණක් ද?
නමුත් මෙහි ඇති විශාලතම ගැටලුව වන්නේ, රටේ පවතින සෑම රාජ්ය නො වන සංවිධානයක්ම කලින් කලට පත්වන තාවකාලික ආණ්ඩුවල ප්රතිපත්තිවලට අනිවාර්යයෙන්ම එකඟ විය යුතු යැයි බල කරන්නේ ඇයි ද යන්නයි.
15(2)(ඈ) වගන්තියේ දැක්වෙන තවත් යුතුකමක් වන්නේ, “මහජනතාවගේ ආරක්ෂාවට සහ අවශ්යතාවලට බලපාන කිසිදු මහජන කැළඹීමක් ඇති නො කිරීම හෝ ඇති කිරීමට හේතු නො වීමයි”. මහජනතාවගේ අවශ්යතා මොනවා දැයි තීරණය කරන්නේ කවු ද? ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවෙන් ජනතාවට සහතික කර ඇති “සාමකාමීව රැස්වීමේ අයිතිය” සහ “මහජන කැළඹීමක්” අතර වෙනස හඳුනා ගන්නේ කෙසේ ද? මෙහිදී පනත සකස් කළ අයට ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් ලබා දුන් ‘ජනඝෝෂා නඩු තීන්දුව’ (අමරතුංග එදිරිව සිරිමල් සහ තවත් අය (1993) 1 Sri L.R. 264. ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ මූලික අයිතිවාසිකම් පෙත්සම් අංක 468/92) ගැන නැවත මතක් කර දිය යුතුය.
රාජ්ය නො වන සංවිධානවල ගිණුම් වාර්ෂිකව විගණනය කළ යුතු බව (ගිණුම් පරීක්ෂා කිරීම) 15(2) වගන්තිය මඟින් තවදුරටත් අනිවාර්ය කර ඇත. එසේම, වාර්ෂික වාර්තා, කලින් කලට දෙන වාර්තා, විගණන වාර්තා සහ බලධාරියා ඉල්ලන වෙනත් ඕනෑම ලියවිල්ලක් නියමිත වේලාවට ලබා දීම අනිවාර්ය වේ. එසේ නො කළහොත්, අදාළ සංවිධානය උසාවියකට ඉදිරිපත් කිරීමකින් තොරවම රුපියල් 100,000 ක දඩයකට යටත් කිරීමට නිසි බලධාරියාට හැකිය.
5 වැනි වගන්තිය යටතේ නිසි බලධාරියාට සෝදිසි වරෙන්තුවක් ඇතුව හෝ නැතුව ඕනෑම රාජ්ය නො වන සංවිධානයක කාර්යාල පරිශ්රයට ඇතුළු වීමට බලය ඇත. එහි තොරතුරු සහ වාර්තා පරීක්ෂා කිරීමට, ඒවායේ පිටපත් ලබා ගැනීමට සහ විධායක කමිටු මෙන්ම මහ සභා රැස්වීම්වලට සහභාගි වීමට ද ඔහුට හැකිය. මීට අමතරව, ක්රියාකාරී සැලසුම්, ප්රගති වාර්තා, සේවක තොරතුරු, මුදල් ලැබීම් සහ ගිණුම් විස්තර ඉල්ලා සිටීමට ඔහුට බලය පවතී. සංවිධාන විසින් ක්රියාත්මක කරන වැඩසටහන් සහ ව්යාපෘති සඳහා පහසුකම් සැලසීමට, සම්බන්ධීකරණයට සහ ඇගයීමට ද බලධාරියාට බලය ලබා දී ඇත.
රාජ්ය නො වන සංවිධානවල ක්රියාකාරිත්වය තාවකාලිකව අත්හිටුවීමට (16 වැනි වගන්තිය), අක්රිය සංවිධාන ලෙස නම් කිරීමට (17 වැනි වගන්තිය) හෝ ලියාපදිංචිය අවලංගු කිරීමට (18 වැනි වගන්තිය) නිසි බලධාරියාට බලය පවරා තිබේ.
එකම සහනය
ලාභ අරමුණු කර නො ගත් සහ සමාජ සේවා සංවිධාන සියල්ලම හැකිතාක් දුරට රජයේ පාලනයට යටත් කිරීමට උත්සාහ කිරීම නිසා, මෙය ඉතා අවුල් සහගත මෙන්ම ක්රියාත්මක කිරීමට අපහසු පනතක් බවට පත් ව ඇත. පදනම් ආයතන, භාරකාර මණ්ඩල, සමාගම් පනත යටතේ ලියාපදිංචි ආයතන පවා බලධාරියාගේ පාලනයට නතු වේ. සාමාන්ය සමාගම්වලින් සිදු කරන සියලුම ලාභ නො ලබන කටයුතු සහ ආගමික සංවිධානවල සමහර කටයුතු ද මීට ඇතුළත් වේ.
තොරතුරු දැන ගැනීමේ අයිතිවාසිකම පිළිබඳ පනත සහ පෞද්ගලික දත්ත ආරක්ෂණ පනත වැනි මෑතකදී ගෙන ආ නීතිවලින් ද පෙනී යන්නේ, රජය තමන්ට පාලනය කළ හැකි සීමාවට වඩා දේවල් පාලනය කිරීමට උත්සාහ කරන බවයි. ප්රමාණවත් මුදල් ලබා දිය නො හැකි ආයතන හරහා, මුදල් හිඟකමෙන් පෙළෙන රජයකට ඉහත කී පනත් දෙකම නිසි ලෙස ක්රියාත්මක කළ නො හැක. මෙහි ප්රතිඵලය වන්නේ, මේවාට යටත් වන බොහෝ ආයතන දැනුම්වත්ව හෝ නො දැනුම්වත්ව මෙම නීති කඩ කිරීමයි. එවිට මතු වන ප්රශ්න සහ ආරවුල් විසඳීමට නිලධාරීන්ට විශාල කාලයක් ගත වන නිසා, ඔවුන්ට කුඩා ගැටලු කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීමට නො හැකි වේ.
රාජ්ය නො වන සංවිධාන ලේකම් කාර්යාලයේ එදිනෙදා වියදම් සඳහා 2026 අයවැයෙන් වෙන් කර ඇත්තේ රුපියල් මිලියන තුනක් පමණි. මෙතරම් විශාල සංවිධාන සහ ව්යාපෘති ප්රමාණයක් ලියාපදිංචි කිරීමට සහ අලුත් කිරීමට පමණක් විශාල මුදලක් අවශ්ය වනු ඇත. 9 වැනි වගන්තිය යටතේ ලියාපදිංචි ගාස්තු වැඩි කර මුදල් සොයා ගැනීමට උත්සාහ කරනු ඇත. නමුත් මේ මුදල් වෙනම අරමුදලක තබා ගැනීමට පනතින් ඉඩ දී නැත. එබැවින් මෙම ආදායම රජයේ ඒකාබද්ධ අරමුදලට බැර වන අතර, බලධාරියාට සිය කටයුතු සඳහා රජයේ අයවැයෙන් මුදල් සහ සේවකයන් ලැබෙන තුරු බලා සිටීමට සිදු වනු ඇත. තොරතුරු දැන ගැනීමේ කොමිසමේ අත්දැකීම්වලට අනුව මෙය ඉතා අප්රසන්න තත්ත්වයකි. එබැවින්, මූල්යමය වශයෙන් දුර්වල වූ නිසි බලධාරියකුට මෙම ආයතන ගැන සොයා බලා සාර්ථක අධීක්ෂණයක් කළ හැකිය යන්න හුදු මිථ්යාවකි.
එහෙත්, නීතියෙන් ලබා දී ඇති මේ අතිමහත් සහ පැහැදිලි නැති බලතල තමන්ට අවශ්ය පරිදි භාවිත කරමින්, විකල්ප අදහස් දරන සංවිධාන මර්දනය කිරීමට ද්වේෂයෙන් කටයුතු කරන රජයකට මේ කිසිවක් බාධාවක් වන්නේ නැත. මෙම පනත් කෙටුම්පත යනු අපගේ මූලික අයිතිවාසිකම්වලට එල්ල කරන සෘජු ප්රහාරයකි. එබැවින්, සමාලෝචනය සඳහා එය ශ්රේෂ්ඨාධිකරණයට යැවීමටත් පෙර මෙම පනත් කෙටුම්පත පරාජය කළ යුත්තේ ඒ නිසාය.
